Bakır eksikliği belirtileri

Bakır eksikliği, vücutta demir metabolizması, enerji üretimi, sinir sistemi ve bağışıklık işlevleri açısından önemli rol oynayan bakır mineralinin yeterince alınamaması veya emilememesi durumudur. Nadir görülse de özellikle emilim bozuklukları yaşayanlarda, bazı ameliyatlardan sonra veya uzun süre yüksek doz çinko kullanan kişilerde ortaya çıkabilir.

Bakır eksikliği belirtileri başlangıçta hafif ve başka sağlık sorunlarıyla karıştırılabilecek nitelikte olabilir. Yorgunluk, kansızlık, sık enfeksiyon geçirme, saç ve cilt değişiklikleri ile el ve ayaklarda uyuşma en sık dikkat çeken bulgular arasındadır. Ancak bu belirtiler tek başına bakır eksikliğini kanıtlamaz. Kesin değerlendirme için doktor muayenesi ve laboratuvar testleri gerekir.

Bakır vücutta ne işe yarar?

Bakır, az miktarda ihtiyaç duyulmasına rağmen birçok yaşamsal süreçte görev alan temel bir mineraldir. Vücudun demiri kullanmasına yardımcı olur, kırmızı kan hücrelerinin oluşumunu destekler ve bağ dokusunun korunmasına katkıda bulunur.

• Demir metabolizmasına ve kırmızı kan hücresi üretimine katkı sağlar.
• Sinir sisteminin normal çalışmasını destekler.
• Bağışıklık sisteminin işlevlerinde rol oynar.
• Enerji üretiminde görev alan enzimlerin çalışmasına yardımcı olur.
• Cilt, damar, kemik ve kıkırdak dokusunun korunmasına katkıda bulunur.
• Vücudu oksidatif strese karşı koruyan enzim sistemlerinde yer alır.

Bakır eksikliği belirtileri nelerdir?

Bakır eksikliği belirtileri, eksikliğin derecesine ve ne kadar süredir devam ettiğine göre değişebilir. Bazı kişilerde yalnızca kan değerlerinde bozulma görülürken, ileri durumlarda sinir sistemiyle ilgili bulgular ortaya çıkabilir.

1. Sürekli yorgunluk ve halsizlik

Bakır eksikliğinin en sık görülen belirtilerinden biri açıklanamayan yorgunluktur. Kişi yeterince uyumasına rağmen kendini enerjisiz hissedebilir, günlük işlerde çabuk yorulabilir ve fiziksel performansında azalma yaşayabilir. Bunun önemli nedenlerinden biri, bakır eksikliğine bağlı kansızlığın dokulara oksijen taşınmasını olumsuz etkileyebilmesidir.

2. Kansızlık

Bakır, vücudun demiri doğru şekilde kullanmasına yardımcı olur. Eksiklik durumunda demir düzeyi normal olsa bile demirin dokulara aktarılması ve kırmızı kan hücresi üretimi etkilenebilir. Bu durum halsizlik, baş dönmesi, nefes darlığı, çarpıntı ve ciltte solukluk gibi kansızlık belirtilerine yol açabilir.

3. Sık enfeksiyon geçirme

Bakır, bağışıklık sisteminin normal çalışmasında görev alır. Eksikliği olan kişilerde bağışıklık yanıtı zayıflayabilir ve tekrarlayan enfeksiyonlar görülebilir. Sık hastalanma, enfeksiyonların uzun sürmesi veya iyileşmenin gecikmesi değerlendirilmesi gereken belirtilerdir.

4. Saç ve cilt değişiklikleri

Bakır, melanin üretiminde ve bağ dokusunun korunmasında rol oynar. Bu nedenle eksiklik durumunda saç renginde erken açılma veya beyazlama, saçlarda kırılma, ciltte solgunluk ve elastikiyet kaybı görülebilir. Bu bulgular yaş, genetik özellikler, hormonal durum ve diğer besin eksiklikleriyle de ilişkili olabilir.

5. El ve ayaklarda uyuşma

Bakır eksikliği sinir sistemini etkilediğinde ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, yanma hissi veya duyu kaybı ortaya çıkabilir. Bazı kişilerde denge sorunları, yürüme güçlüğü ve kaslarda koordinasyon bozukluğu da görülebilir.

6. Kas güçsüzlüğü ve denge sorunları

İleri bakır eksikliği, omurilik ve çevresel sinirleri etkileyerek kas güçsüzlüğüne neden olabilir. Merdiven çıkarken zorlanma, sık tökezleme, yürüme sırasında dengesizlik ve hareketlerde belirgin yavaşlama dikkate alınması gereken bulgulardır.

7. Kemik sağlığında bozulma

Bakır, kemik ve bağ dokusunun yapısında rol oynayan enzimlerin çalışmasına katkıda bulunur. Uzun süren veya belirgin bakır eksikliği, kemik yoğunluğu ve kemik dokusunun dayanıklılığı üzerinde olumsuz etki oluşturabilir. Ancak kemik sağlığındaki sorunların çok sayıda nedeni bulunduğundan, yalnızca bu belirtiye bakarak bakır eksikliği tanısı konulamaz.

8. İyileşmenin gecikmesi

Bağ dokusu oluşumu ve bağışıklık yanıtı etkilendiğinde yaraların iyileşmesi yavaşlayabilir. Kesiklerin, cilt yaralarının veya enfeksiyonların beklenenden uzun sürede iyileşmesi durumunda altta yatan beslenme ve emilim sorunları araştırılabilir.

Bakır eksikliği belirtileri kısaca

Bakır eksikliği neden olur?

Bakır eksikliği çoğu zaman yalnızca bakır içeren besinlerin az tüketilmesinden kaynaklanmaz. Vücudun bakırı emememesi, bazı hastalıklar veya ilaç ve takviyelerin uzun süreli kullanımı daha sık görülen nedenler arasındadır.

• Yetersiz ve dengesiz beslenme
• Mide küçültme veya bağırsak ameliyatları
• Çölyak hastalığı ve Crohn hastalığı gibi emilim bozuklukları
• Uzun süren ishal veya bağırsak hastalıkları
• Uzun süre yüksek doz çinko takviyesi kullanımı
• Parenteral beslenmede bakır desteğinin yetersiz olması
• Nadir görülen kalıtsal metabolizma hastalıkları

Çinko kullanımı bakır eksikliğine neden olabilir mi?

Yüksek doz çinkonun uzun süre kullanılması, bağırsaklarda bakır emilimini azaltabilir. Bu nedenle doktor önerisi olmadan yüksek doz çinko takviyesi almak bakır eksikliği riskini artırabilir. Özellikle saç dökülmesi, bağışıklık desteği veya soğuk algınlığı amacıyla kullanılan ürünlerin içerikleri ve dozları dikkatle incelenmelidir.

Çinko veya başka bir mineral takviyesi kullanıyorsanız, toplam günlük alımı doktor ya da eczacıyla değerlendirmeniz önemlidir. Bakır ve çinko arasındaki denge, takviye seçiminde dikkate alınmalıdır.

Bakır eksikliği nasıl teşhis edilir?

Bakır eksikliği tanısı, belirtilerle birlikte kişinin beslenme düzeni, kullandığı ilaçlar, geçirdiği ameliyatlar ve mevcut hastalıkları değerlendirilerek konur. Doktor gerekli gördüğünde aşağıdaki testlerden yararlanabilir:

• Serum bakır düzeyi
• Seruloplazmin düzeyi
• Tam kan sayımı
• Hemoglobin ve demir parametreleri
• B12 vitamini ve folat düzeyleri
• Çinko düzeyi
• Gerekli durumlarda karaciğer fonksiyon testleri ve emilim bozukluğuna yönelik incelemeler

Serum bakır sonucu tek başına kesin tanı koydurmayabilir. Enfeksiyon, iltihabi hastalıklar, gebelik, hormonal değişiklikler ve bazı karaciğer sorunları bakır ve seruloplazmin değerlerini etkileyebilir. Bu nedenle test sonuçları mutlaka doktor tarafından klinik bulgularla birlikte yorumlanmalıdır.

Bakır içeren besinler nelerdir?

Dengeli bir beslenme düzeni, çoğu sağlıklı kişide günlük bakır ihtiyacının karşılanmasına yardımcı olur. Bakır açısından zengin besinler arasında deniz ürünleri, sakatat, kuruyemişler, tohumlar ve baklagiller bulunur.

• İstiridye ve diğer kabuklu deniz ürünleri
• Karaciğer ve bazı sakatatlar
• Kaju, badem ve fındık
• Ay çekirdeği ve susam
• Mercimek, nohut ve kuru fasulye
• Tam tahıllar
• Kakao ve bitter çikolata
• Mantar
• Yeşil yapraklı sebzeler

Besinlerin bakır içeriği; yetiştirme koşullarına, porsiyon büyüklüğüne ve hazırlanma şekline göre değişebilir. Karaciğer gibi sakatatlar bakır açısından zengin olsa da yüksek miktarda ve sık tüketilmesi herkes için uygun olmayabilir.

Bakır takviyesi kullanılmalı mı?

Bakır takviyesi yalnızca doktor önerisiyle kullanılmalıdır. Yorgunluk, saç dökülmesi veya uyuşma gibi belirtiler bakır eksikliği dışında demir, B12 vitamini, folat veya tiroit sorunlarından da kaynaklanabilir. Gereksiz bakır kullanımı bulguları maskeleyebilir ve yüksek miktarlarda toksik etkilere yol açabilir.

Özellikle karaciğer hastalığı bulunan, gebelik veya emzirme döneminde olan, düzenli ilaç kullanan ya da mide-bağırsak ameliyatı geçirmiş kişilerin takviye kullanmadan önce sağlık profesyoneline danışması gerekir.

Bakır fazlalığı da zararlı olabilir

Bakırın eksikliği kadar fazlalığı da sağlık açısından sorun oluşturabilir. Gereğinden yüksek miktarda bakır alımı bulantı, kusma, karın ağrısı, ishal ve baş ağrısına yol açabilir. Uzun süreli yüksek alım karaciğer ve böbrekler üzerinde yük oluşturabilir.

Bu nedenle bakır eksikliği şüphesi varsa rastgele takviye almak yerine öncelikle kan testleri ve doktor değerlendirmesi yapılmalıdır.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

El ve ayaklarda ilerleyen uyuşma, yürüme veya denge bozukluğu, belirgin kas güçsüzlüğü, açıklanamayan kansızlık, tekrarlayan enfeksiyonlar ya da uzun süren halsizlik varsa doktora başvurulmalıdır. Özellikle mide veya bağırsak ameliyatı geçiren, emilim bozukluğu bulunan ya da uzun süre yüksek doz çinko kullanan kişilerin belirtileri geciktirmeden değerlendirmesi önemlidir.

Bakır eksikliği erken fark edildiğinde altta yatan nedenin tedavisi ve uygun beslenme veya takviye planıyla düzeltilebilir. Ancak sinir sistemi etkilenmesine bağlı bazı hasarlar uzun sürebileceğinden, belirgin nörolojik belirtiler ortaya çıktığında tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir.

Sonuç

Bakır eksikliği belirtileri arasında yorgunluk, kansızlık, solukluk, sık enfeksiyon geçirme, saç ve cilt değişiklikleri, el ve ayaklarda uyuşma, kas güçsüzlüğü ve denge sorunları bulunabilir. Bu belirtiler başka birçok sağlık sorununda da görülebildiği için tanı yalnızca şikâyetlere göre konulamaz.

Dengeli beslenmek, yüksek doz çinko takviyelerini kontrolsüz kullanmamak ve şüpheli belirtilerde sağlık kuruluşuna başvurmak bakır eksikliğinin erken fark edilmesine yardımcı olur. Bakır takviyesi kullanmadan önce mutlaka doktor değerlendirmesi yapılmalıdır.